Koole stelt nederigheid/bewondering en nieuwsgierigheid ten onrechte op één lijn. Natuurlijk, verbazing en nieuwsgierigheid komen vaak voort uit een zekere bewondering, maar dat wil nog niet zeggen dat je attitude als interviewer nederig zou moeten zijn. ‘Werkelijk willen weten, weten, weten’, dát is inderdaad waar het om gaat bij interviewen. En dan is vrijmoedigheid en onverschrokkenheid toch de beste basishouding. Met je diepgaande en authentieke nieuwsgierigheid betoon je de geïnterviewde alle benodigde respect, en je brutaliteit doet de rest. Want doorvragen, doorvragen, doorvragen - dat zal iedere interviewer beamen - is de enige manier om écht antwoord te krijgen.

Eén van de beste interviews die ik ken, dat van Steffie Kouters met Louis van Gaal uit 2006, begint zo:

Uw partner Truus heeft wel eens gezegd: ‘Ik ben een betere tennisser dan Louis, maar kan nooit van hem winnen - omdat hij zo’n winnaarsmentaliteit heeft.’
‘Nou… om nou te zeggen dat ze beter kan tennissen dan ik…’
Ik dacht al dat u zo’n soort antwoord zou geven.
‘Ze heeft een betere stijl.’ Geamuseerde blik: ‘En dat verwart ze met beter kunnen tennissen. De technische kwaliteit van Truus is misschien groter, maar je hebt ook nog te maken met fysieke en mentale kwaliteiten. En die laatste twee exponenten…’
Bezit u in meerdere mate.
‘Ja.’ Hij lacht. Zijn eerste lach sinds het begin van het vraaggesprek.
Dat begint als volgt.
Louis van Gaal: ‘Je kent de voorwaarden voor dit interview?’
Ik neem aan dat u het voor plaatsing wilt lezen.
‘Niet alleen lezen. Ik wil er ook in kunnen wijzigen. Ik heb wel eens een stuk helemaal herschreven.’
Dat zou ik erg vervelend vinden, als u dat zou doen.
‘Dat is het ook. Want daaraan heb ik heel veel werk.’
Stilte. De AZ-trainer kijkt naar buiten. Het blazen van de ventilator in zijn broeierige werkkamer klinkt ineens opvallend luid. Halverwege het interview:
U bent een wantrouwende man, hè?

Steffie Kouters won met dit interview de Luis, een jaarlijkse prijs voor het beste interview. Louis van Gaal zelf was ook beslist niet ontevreden, hij heeft later nog het eerste exemplaar in ontvangst genomen van Kouters’ interviewbundel Daar praat ik liever niet over. Ik weet precies waarom. Hij voelde dat de interviewster hem wilde begrijpen, zijn karakter wilde doorgronden en snappen wat hem beweegt, als voetbaltrainer, als vader, als echtgenoot. Om met de oude actrice Elisabeth Andersen te spreken: ‘Het gaat niet om bijval, maar om het mysterie.’

Ik zag mezelf altijd als een superalfa: reuze knap met woorden en met taal, en een nul op het gebied van cijfers. Want op de middelbare school achten en negens voor Frans, Duits, Latijn en Grieks, en in de vierde klas hard moeten werken om nog een vier voor wiskunde te kunnen halen, zodat ik tenminste over zou gaan en ik dat vak voorgoed vaarwel kon zeggen.

Die ‘wiskundedeuk’, zoals dat bij ons op school heette, weerhield mij er niet van om uiteindelijk - via het vak van vertaler -  journalist te worden. En behalve één blunder, jaren geleden (gelukkig), in een artikel over de milieuvervuilende aspecten van de papierproductie, waarbij ik het aantal bomen dat nodig is om een bepaalde hoeveelheid papier te maken voorzag van een nul te veel (of te weinig), is het voor zover ik weet eigenlijk altijd goed gegaan.

Toen ik bijgekomen was van mijn verbazing, herinnerde ik me opeens weer dat ik bij dat voorgedragen artikel (over de positie van Turkse jongeren in Nederland) enorm had zitten zweten op het blokje feiten & cijfers. Ik had gegraven in rapporten, gecheckt en gedubbelcheckt, gerekend en nagerekend. Ik had de redactie van een televisieprogramma gebeld om te vragen waar een bepaalde grafiek vandaan kwam die ze tijdens een uitzending vertoond hadden en die ik niet vertrouwde, ik had een knappe collega om een second opinion gevraagd. Allemaal voor dat ene feitenblokje. Maar anders dan bij de wiskundesommen van vroeger had al dat zwoegen dus resultaat gehad.

Op 12 december maakt juryvoorzitter Pieter Broertjes, oud-hoofdredacteur van de Volkskrant en tegenwoordig burgemeester van Hilversum, de winnaar bekend van de CBS-prijs 2011.

Maar soms, op zijn tijd, word ik nederig. Dan zie ik het opeens wel degelijk als een voorrecht om zomaar iemands leven binnen te mogen stappen en alles te vragen wat je wil weten. Dat was het geval toen ik een paar weken geleden de Utrechtse antiquaar-schrijver Hans Engberts mocht interviewen. Normaal zeg ik dat nooit, dat ik iemand ‘mag’ interviewen (ik ‘ga’ of ik ‘moet’ altijd iemand interviewen), maar Engberts had een dag ervoor te horen gekregen van de artsen dat hij nog zo’n twee maanden te leven had. Als je tijd zo schaars is geworden en dan toch tweeënhalf uur uittrekt om te praten met iemand die je nooit eerder ontmoet hebt, dan kan ik alleen maar mijn hoed afnemen.

Van zijn verhaal zelf was ik ook erg ondersteboven. Met een verbijsterende levenslust bereidt hij zich voor op het einde. Nou, als het zó kan, ziek worden en doodgaan, dan valt er weinig meer te vrezen eigenlijk. Dat was wat ik dacht toen ik wegging. En iets als ‘lovemyjob’, ja, dat dacht ik ook. Ik ga er geen gewoonte van maken.

Vasil Gazaryan

Twee maanden geleden schreef ik al over Vasil, de conciërge van Mytylschool de Regenboog in Haarlem, waar mijn zoon tot deze zomer op zat. Ik ontdekte bij toeval dat hij jarenlang het Straatjournaal verkocht had. Met collega en mede-mytylschoolmoeder Elise van der Velde ben ik hem op een ochtend gaan interviewen over zijn leven. Het resultaat stond 22 juli in Haarlems Dagblad en is hier te lezen.

Na dat gesprek met Vasil ben ik een beetje in verwarring. Aan de ene kant ben ik er nóg meer van doordrongen dat echt helemaal niemand voor zijn lol met een Straatjournaal, Z-magazine of Straatnieuws staat te leuren. Aan de andere kant zie ik steeds meer dat het hele idee van de daklozenkrant zijn doel voorbij schiet.

Dat idee is, zoals bekend, dat daklozen op een eerlijke manier, en zonder te hoeven bedelen, wat geld kunnen verdienen door een professioneel journalistiek product aan de man te brengen. Met andere woorden: dat je de krant koopt vanwege de inhoud. Dan zou het dus genoeg moeten zijn als ik eens per maand het nieuwe nummer kocht. Maar zo voelt het niet.

Het gebeurt me geregeld dat ik voor het binnengaan van de supermarkt een krant koop, en dat me bij het verlaten ervan opnieuw eentje wordt aangeboden. De volgende dag en de dag erna staat de verkoper er weer, en hoopt nadrukkelijk dat ik toch nog een krant koop. Daar komt bij dat ik verschillende supermarkten frequenteer, die allemaal hun eigen Straatjournaalverkoper hebben. Ook de HEMA heeft er een. Soms zeg ik: ‘Ik heb ‘m al,’ maar dan kijkt de krantenman steevast alsof hij zeggen wil: ‘Verzin een betere smoes’.

Dat de verkopers zelf heel goed weten waarom mensen bij hen een krant afnemen - voor 99% uit menslievendheid en voor 1% uit leeshonger - blijkt uit een verhaal dat Vasil vertelde. (Ondanks zijn baan als conciërge verkoopt hij op zaterdag nog steeds het Straatjournaal.) Een collega van school zag hem staan bij Albert Heijn in IJmuiden, en trok haar portemonnee. Beschaamd zei Vasil: ‘Ga weg met je geld’. Zij: ‘Ja maar, ik wil hem lézen!’ Vasil antwoordde: ‘O, dan is het goed.’

Maar mijn laatste ‘godsdienstige’ artikel is anders. Daarin laat ik de lezer kennismaken met jongeren die streng-gereformeerd zijn opgevoed, zich gedeeltelijk van die afkomst hebben losgemaakt maar niet zijn doorgeslagen in iets anders, zoals fanatiek atheïsme of hedonisme. Ze hebben, zoals een bevriende collega opmerkte, alle dingen onderzocht en het goede behouden.

Ik heb het afgelopen jaar wel spectaculairdere verhalen geschreven. Mijn stuk over de orthodox-islamitische achtergrond van huiswerkinstituut de Witte Tulp leidde tot Kamervragen en noopte prominenten om zich terug te trekken uit het comité van aanbeveling. Over de in alle opzichten ongevaarlijke postrefo’s maakt niemand zich druk. Toch heb ik het gevoel dat ik met dit stuk als journalist een tree hoger ben geklommen, omdat ik me heb laten boeien, niet door iets groots en meeslepends (dat is geen kunst), maar door de genuanceerdheid en de subtiliteit van de postgereformeerde levensvisie. Die bovendien - voor zover ik weet - nog niet eerder door een journalist beschreven is. Ook dat is mooi natuurlijk, want de scoringsdrift, die is niet gedoofd

Christelijk gemiereneuk zegt hen niets over God (NRC Next, 12 juli 2011)

De raadszaal in het gemeentehuis van Haarlem. Een hoorzitting over de afschaffing van de ID-banen (Melkertbanen, zeg maar). Het protestcomité had mij gevraagd als gespreksleider. Hoewel ik ook vond dat het wegbezuinigingen van de laatste honderd ID’ers in Haarlem niet bepaald sociaal was, had ik vooraf besloten dat ik met een onafhankelijke, journalistieke houding de bijeenkomst zou leiden. Ja, het was erg dat een speeltuin in de binnenstad van Haarlem misschien moest sluiten omdat de beheerder ontslagen werd. En nee, het gaf geen pas dat een vrouw die belangrijk werk deed bij het Straatjournaal weg moest zodat het voortbestaan van de daklozenkrant in gevaar kwam. Maar hé, meehuilen met de wolven, daar was ik niet voor ingehuurd, toch?

Totdat ik Vasil zag zitten in het publiek. Vasil zeg ik altijd gedag als hij aan het schoffelen is in de perkjes rondom Mytylschool de Regenboog, waar ik zoon A. naartoe breng. Een vriendelijke, tengere man van een jaar of vijftig. Hij is de conciërge en hij komt uit Armenië, meer wist ik niet van hem.

Nu was Vasil samen met zijn vrouw gekomen om de Straatjournaal-medewerkster te steunen. Deze Tillie had, toen ze net in Nederland waren, steeds persoonlijke aandacht voor hen gehad en hen gestimuleerd om snel Nederlands te leren. Dus Tillie moest blijven, vonden Vasil en zijn vrouw. Ze hadden dit opgeschreven in een open brief die werd voorgelezen door de hoofdredactrice van het Straatjournaal.

Ik zag voor me hoe Vasil met een stapeltje daklozenkranten over zijn arm bij de ingang van de Vomar of de Dekamarkt stond. Geen idee hoe lang dat geleden is en hoe lang dat geduurd heeft, maar hoe dan ook: hij heeft nu een echte baan, met collega’s en een cao, atv-dagen en een dertiende maand. Niets minder dan een succesverhaal: van daklozenkrantverkoper tot conciërge. Als die Tillie ook maar een paar procent heeft bijgedragen aan deze carrièrestap, ja, natuurlijk moest ze dan blijven!

Vasil zat daar tamelijk anoniem op de publieke tribune van de raadszaal. In zijn brief repte hij niet over zijn huidige bestaan. Van de raadsleden wist niemand waarschijnlijk hoe het Vasil vergaan was. Ik voelde me geroepen om dat te berde te brengen, te vertellen dat hij inmiddels conciërge was op de school van mijn zoon, en te zeggen dat dat toch wel bijzonder was. Met een zwierige zwaai en een grote glimlach naar Vasil gooide ik mijn zogenaamde neutraliteit af. Maar niet mijn journalistieke houding. Want bij nader inzien is ook dat journalistiek, natuurlijk: verhalen vertellen. Laten zien dat het persoonlijke politiek is, en andersom.

Ik hoop binnenkort het verhaal van Vasil te kunnen optekenen. Wordt dus hopelijk vervolgd.

Het was ongetwijfeld goed bedoeld van de mensen die me ‘prettige vakantie’ wensten voor ik eind april naar Turkije vertrok. Iemand had het zelfs over een ’snoepreisje’. Als niet-ervaren reisjournalist lachte ik dan maar wat, en mompelde voorzichtig dat het toch eigenlijk gewoon werken was.

Zo stelde ik me dat tenminste wel voor.

Ik zou de laatste paar dagen meewandelen met een groep die van de Bulgaarse grens dwars door Turks Thracië naar Istanbul liep, over een nieuwe wandelroute: de Sultan’s Trail, om daar thuis een verslag over te schrijven voor het reiskatern van de Volkskrant. Wandelen doe ik in mijn vrije tijd ook graag, hoewel mijn laatste wandelvakantie alweer zo’n twintig jaar geleden was. Maar wat ik nooit zou doen, tenzij voor het werk, is met een groep vreemden op pad gaan. Het viel uiteindelijke reuze mee hoor, langeafstandswandelaars blijkt een slag mensen dat me wel ligt, maar het is nu eenmaal niet mijn manier van vakantie vieren.

Maar de echte reden waarom deze wandeltocht absoluut geen vakantie was, realiseerde ik me pas ter plekke. Hoe gewichtig het misschien ook klinkt: ik liep daar niet namens mezelf, maar namens de lezers. Dus als ik een veld met bloemen zag, informeerde ik bij een botanisch angehauchte medewandelaar hoe die groeisels heetten, ook al kon de precieze soort mij persoonlijk gestolen worden. Hetzelfde gold voor de vogels die we onderweg hoorden en zagen. Leeuweriken, heggemussen, zilverreigers: ik geniet van hun verenpracht en hun gezang, maar de ornithologische details zijn maar matig aan mij besteed. Toch dwong een ultiem verantwoordelijkheidsgevoel mij, telkens als we langs de weg of in een theehuis pauzeerden, om de deskundigen met mijn opschrijfboekje stug lastig te vallen met vragen over wat we onderweg nu allemaal weer aan bijzondere botaniek en faunistisch fraais gezien hadden. Uiteraard hoorde ik anderen weer uit over historische, culturele en sociaal-economische wetenswaardigheden van Turks Thracië, zoals de dorpshoofden met wie we thee dronken in onze pleisterplaatsen. Maar dat was ook omdat ik dat zelf wel interessant vond.

Hoe anders het is om niet als privévakantieganger maar als reisjournalist ergens te zijn, bleek de laatste wandeldag voor Istanbul. Hoewel geen groepsmens, ben ik ook niet het type dat snel in z’n eentje met een rugzak door een tamelijk verlaten streek sjokt. Maar toen mijn medewandelaars, zestien stuks doorgewinterde stappers, tot mijn verbazing geen van allen zin bleken te hebben om het laatste eind te lopen en doodleuk in een busje stapten, aarzelde ik geen moment. Ik zou de beker tot de bodem leegdrinken, want ik moest verslag doen, voor de lezers, juist van het laatste stuk waarin je de metropool Istanbul ziet opdoemen aan de horizon. Dus liep ik de laatste etappe alleen. Wat behalve een mooie ervaring (ik had nog nooit in mijn eentje langs een Turks stuwmeer gelopen) ook een wat minder prettige belevenis opleverde. Maar daar kon ik dan weer over schrijven. Alles voor de krant.

Lees hier mijn verhaal voor de Volkskrant.

Siddharta Mukherjee

Het was, als ik me goed herinner, voor het eerst dat ik een internationaal vermaard persoon ging interviewen. Het moest in het Engels, wat voor geen van ons beide de moedertaal was, maar hij, Siddharta Mukherjee, arts en schrijver van Keizer aller Ziektes, woont al zijn halve leven in Amerika en sprak die taal toch heel wat vlotter dan ik. Al die jaren Engels aan de universiteit leken even helemaal voor niets, ik voelde me een hakkelaar en een stuntelaar. Toen ik later de geluidsopnamen hoorde, bleek dat eigenlijk reuze mee te vallen. Behalve een Australisch accent dat ik niet kon thuisbrengen, bleek ik aardig uit mijn woorden te komen. Mijn gevoel klopte dus niet met de werkelijkheid. Of misschien, op een dieper niveau, toch wel. Want stiekem weet ik wel zeker dat de taal afstand heeft geschapen. Ik zou, als we in het Nederlands hadden kunnen spreken, sneller, alerter gereageerd hebben als een antwoord me niet helemaal beviel, ik zou stembuigingen scherper geïnterpreteerd hebben en makkelijker hebben durven zwijgen als dat nodig was. Al was dat laatste, een zekere gehaastheid, vooral te wijten aan de korte tijd die me was gegeven voor het interview: een half uur. Ik was de laatste van een lange rij interviewers die Mukherjee die middag had afgehandeld. Hoe vriendelijk en beleefd hij ook was, ik kon de associatie met Jacques Brels chanson Au suivant, over een een rijdend bordeel waar een enorme rij wachtende soldaten aan de lopende band wordt afgewerkt, niet onderdrukken.

Het interview met Mukherjee is verschenen in Kracht. Je kunt het hier lezen.

Jacqui Banaszynski

Zo’n 150 journalisten waren afgelopen vrijdag bijeen voor de Eerste Conferentie Verhalende Journalistiek. Het was een emotioneel gebeuren. Voor mij, maar ik denk dat dat gold voor heel veel deelnemers. Verreweg de meeste waren freelancers, voor hen is het al opwindend om met zoveel collega’s bij elkaar te zijn en de hele dag over journalistiek te praten, en dan nog wel over dat ene bijzondere, in Nederland niet al te ontwikkelde genre.

Dan waren er de verhalen, die tijdens de lezingen en workshops voortdurend bij wijze van voorbeeld de revue passeerden. Van de twee aan AIDS lijdende varkensboeren in Minnesota, het verhaal waarvoor hoofdgast Jacqui Banaszynski ooit de Pullitzer Prize kreeg, tot de tragisch gestorven hond in Joris van Casterens reportage Requiem voor een pitbull.

Maar het ontroerendst waren voor mij de inzichten. Eigenlijk was ik vergeten dat dat mogelijk is, tranen in je ogen krijgen wanneer je iets hoort of leest waarvan je onmiddellijk weet dat het kostbare kennis is. Vaak was het niet eens helemaal nieuw wat ik hoorde, maar wist ik dat het dit keer zou beklijven en dat ik er écht iets aan zou hebben.

Zo vertelde Jacqui Banaszynski in haar openingslezing hoe ze worstelde met het schrijven nadat ze was teruggekeerd uit het door oorlog en hongersnood geteisterde Soedan, waar ze op reportage was geweest in de vluchtelingenkampen. Ze had drie weken om het verhaal te schrijven, en na tweeënhalve week had ze nog niks op papier weten te krijgen. Haar beste vriendin Becky, die ze al heel haar leven kende, sprak op een gegeven moment haar voicemail in: “Ik weet dat je denkt dat je geen tijd hebt, maar ik wil dat je nú wat van je laat horen.” Om van het gezeur af te zijn besloot ze Becky een brief te schrijven. Ze ging zitten aan haar bureau op de redactie en schreef en schreef en schreef, vijf uur lang, over wat ze allemaal had meegemaakt terwijl ze in Soedan op reportage was. Toen ging ze naar huis om wat te slapen, om daarna dan eindelijk haar verhaal te gaan schrijven. Ze moest wel. Terug op de redactie printte ze de brief aan Becky uit, las ‘m over en realiseerde zich met een schok dat dit het verhaal was. “Ik hoefde alleen maar wat al te persoonlijke dingen te schrappen, zoals dat mijn vriendje me niet begreep en nog wat van die dingen, en dan had ik mijn reportage.”

Op hetzelfde moment kwam de hoofdredactrice op haar af gebeend, zwaaiend met een boekje. Het was het dagboek dat ze had bijgehouden in Soedan. Een vriend die wist van Jacqui’s writer’s block had het haar baas stiekem toegespeeld. “Hoe kom je daaraan?” vroeg ze, happend naar lucht van verbazing en kwaadheid. “Doet er niet toe,”  zei de hoofdredacteur. “Schrijf dit uit. Dit is je verhaal.”

Zo simpel kan het zijn, en tegelijk zo moeilijk. Want voor ik begon aan dit blogje heb ik een tijd gepiekerd over wat ik nu zou vertellen over die lange, inspirerende dag, wat ik eruit zou lichten als hoogtepunt. Dat piekeren was niet nodig geweest, want wat was het eerste wat ik aan mijn echtgenoot vertelde toen ik thuiskwam? Juist.