Anne Mreijen

Een interviewer wordt geacht zijn of haar emoties in bedwang te houden. Toch overkomt het me elk jaar wel een keer dat ik volschiet tijdens een gesprek. Meestal als de geïnterviewde met een uitgestreken gezicht een treffende metafoor gebruikt om een ellendige situatie te typeren. Maar soms ook om iets grappigs, of tragi-komisch.Tijdens het interview met de chronisch zieke Anne Mreijen voor NRC Next (vandaag op de ZIN-pagina, hier te lezen) hield ik het niet droog toen ze vertelde over de eerste ontmoeting met haar vriendje, vier jaar geleden tijdens het vorige WK-voetbal. Hilarisch, hoe zij als “soort van witte engel” op een scootmobiel het hoofd op hol bracht van een 15-jarige jongen. Nu - vier jaar later - is ze veel zieker dan toen, maar ze zijn nog altijd samen. Diep-romantisch vind ik dat.

Foto: Timo Sorber

Ach ja, waarom niet gewoon twéé jonge acteurs interviewen, die allebei zo’n half jaar geleden hun moeder verloren aan longkanker. Samen, in een dubbelportret. Nou, bijvoorbeeld omdat het in alle opzichten tegenpolen zijn. Dan maak je het jezelf behoorlijk lastig als interviewer. Want een dubbelinterview kan alleen slagen als er sprake is van enige chemie tussen de twee gesprekspartners.

Aus Greidanus jr. is serieus, op het ouwelijke af. Hij is theateracteur en de zoon van de bij toneelfijnproevers bekende actrice Sacha Bulthuis en regisseur Aus Greidanus sr.  Aram van de Rest, zoon van actrice Josine van Dalsum en t.v.-regisseur John van de Rest, werd bekend als acteur in Onderweg naar morgen. Hij lijkt eerder begin twintig dan midden dertig, zowel uiterlijk als in manier van doen. Met zijn korte broek, vlotte babbel en adhd-achtige motoriek een totaal ander wezen dan de bedachtzame Aus.

Zo’n drie uur hebben we inclusief de fotosessie samen doorgebracht in en rond de Stadsschouwburg van Amsterdam, waar Aus ’s avonds moest spelen in La Grande Bouffe. Na afloop was ik aardig deaud, om het populair te zeggen. Het duurde een tijd voor Aus en Aram op elkaar reageerden en echt met elkaar in gesprek gingen, maar naarmate het bier vloeide ging dat gelukkig steeds beter. Op het laatst bleek het recente verlies van hun moeder aan dezelfde ziekte toch werkelijk een band te scheppen. En uiteindelijk heb ik bij het schrijven mijn voordeel kunnen doen met de fraaie contrasten tussen de twee. Lees hier het resultaat.

Al eerder vertelde ik op dit blog over mijn ontmoetingen met de Rotterdamse daklozenhulpverlener Evert Vos, die zich zo blijmoedig bekommert om de verstotenen en de verloederden van de stad. Ik leerde hem kennen toen ik vorig  jaar voor Binnenlands Bestuur een reportage over hem maakte, waarbij het Rotterdamse daklozenbeleid het uitgangspunt was. Voor NRC Next wilde ik graag een persoonlijk portret van hem maken: de mens achter de hulpverlener.  Ik ging een dag met hem mee, en kwam thuis met een hoofd vol indrukken. En met de vraag hoe ik het verhaal zó kon opschrijven dat het niet weeig of sentimenteel zou worden. Want alle ingrediënten voor een sob story waren aanwezig: een gedreven hulpverlener, gelovig christen bovendien en dan al die treurige levensverhalen van daklozen. Die soms - ook dat nog - gered werden. Op Twitter verzuchtte ik: ‘Hoe ga ik dát nu eens aanpakken?’ En kreeg prompt een geweldig advies van iemand die jaren als eindredacteur heeft gewerkt. Ik ben benieuwd of oplettende lezers kunnen ontdekken welk stijlmiddel ik heb toegepast. En natuurlijk of zij vinden dat ik geslaagd ben in mijn poging het een beetje nuchter te houden. Het verhaal uit NRC Next is hier te lezen.

Kort geleden kreeg ik het verzoek om Sylvie Meis te interviewen. Dat is niet iemand die meteen tot mijn verbeelding spreekt, om het voorzichtig te zeggen. Ik vond het ook niet erg dat ze niet wilde. Maar als ze ‘ja’ had gezegd, wat zou ik dan hebben gedaan? Dan zou ik net zolang gezocht hebben naar uitspraken van haar, dingen die ze gedaan heeft of gebeurtenissen in haar leven die het beeld dat ik van haar had als oppervlakking voetbalvrouwtje en fotomodelletje, konden kantelen. Iets kleins kan dan genoeg zijn om de vooroordelen weg te nemen (want dat zijn het natuurlijk), de knop om te zetten bij jezelf en van die ander een begerenswaardig interviewobject te maken.

Het klinkt enigszins hoerig, en dat is het denk ik ook. De wens om een mooi verhaal te schrijven wekt - althans bij mij - uiteindelijk altijd de behoefte om de geïnterviewde tot op het bot te leren kennen. En in elk geval voor de duur van het interview vind ik mijn gesprekspartner dan ook mateloos boeiend. Wat overigens niet hetzelfde is als sympathiek. Je hoeft je gesprekspartner niet aardig te vinden, en je mag, nee móet ook vooral kritische vragen stellen. Maar als je hem of haar vervelend vindt, wordt het nooit wat.

Charlotte Mutsaers

In de VPRO-gids van deze week (13) staat een interview met schrijfster en beeldend kunstenaar Charlotte Mutsaers. Elke interviewer zou het moeten lezen. Mutsaers verwoordt heel precies de gedachten en gevoelens die over haar kwamen toen er een documentaire over haar werd gemaakt: ”Al mijn inspanning is erop gericht om een beeld van mijn levensgevoel te geven. (…) Dat doe je onder andere omdat je het idee hebt dat je in je leven vaak bent misverstaan. Daar zit een enorme drive achter. (…) Als iemand anders dan een verhaal over jou wil maken, begeeft hij zich op in jouw ogen verboden terrein en dat is onverdraaglijk.”

Het ging mis tussen filmmaakster Suzanne Raes en Mutsaers, toen Raes zei: “Dit is geen documentaire, maar een auteursfilm.” “Ja, dat weet ik,” zei Mutsaers. Raes: “Maar je moet wel weten dat niet jij de auteur bent maar ik.”

Elk goed interview of portret, geschreven of gefilmd of anderszins, is een “auteursfilm”. Zonder visie op degene die je interviewt, wordt het saai en niksig. Je laat de lezer/kijker door jouw ogen kijken. Soms kan dat betekenen dat de geportretteerde zich niet herkent in wat jij gemaakt hebt. Dat is vervelend, maar het betekent niet per se dat je je werk als interviewer slecht gedaan hebt. Integendeel, het resultaat kan juist heel spannend zijn daardoor.

Zelf heb ik het een aantal keren meegemaakt dat een geïnterviewde om wat voor reden dan ook niet blij was met wat ik had geschreven. In alle gevallen ging het om mensen die een persoonlijk verhaal vertelden en die niet tot de categorie hoge-bomen-vangen-veel-wind behoorden. Dus is er uiteindelijk niet gepubliceerd. Jammer, maar niets aan te doen. Met een van die geïnterviewden heb ik me enkele jaren later kunnen ‘revancheren’ door hem alsnog te interviewen, twee keer zelfs, en zonder concessies te hoeven doen van mijn kant. Hij was intussen volwassen geworden, zullen we maar zeggen.

Het resultaat van het moeizame samenwerkingsproject van Charlotte Mutsaers en Suzanne Raes is vanavond op televisie te zien (Uur van de Wolf). Ik ben erg benieuwd!

Jos is een man van 53 die op zijn twaalfde verslaafd raakte aan opium, en sindsdien ‘gebruiker’ is (het eufemisme is van hemzelf. De opium heeft al lang geleden plaats gemaakt voor cocaïne en heroïne. Jaren heeft hij op straat geleefd, totdat hij een zware longpatiënt werd. Nu woont hij in een opvanghuis.

Ik heb veel soorten mensen gesproken voor mijn werk als journalist; vreemde mensen, onaangepaste mensen, van paaldanseres tot bejaarde crimineel. Maar een junkie had ik nog nooit in mijn balboekje gehad. Nu heb ik altijd gedacht dat bij drugsverslaafden de dope, of de behoefte daaraan, langzaam hun karakter deformeert. Dat het op den duur vanzelf enorme egoïsten worden, die alleen nog maar kunnen denken aan scoren.

Jos voldoet uiterlijk aan alle vooroordelen: een hyperactieve, onverzorgde en ongezond uitziende man. Maar hij is ook vriendelijk, humoristisch en geïnteresseerd in de medemens. Zo’n twee uur heb ik geanimeerd met hem gesproken, met zelfkennis vertelde hij over zijn leven, over zijn frustraties, angsten en verlangens, en over zijn contact met Evert. Het verbaasde me niet te horen dat Evert hem weleens meeneemt naar een middelbare school om daar met leerlingen en hun ouders te praten over de gevaren van drugs. In het begin houdt iedereen afstand, dan vinden ze Jos nog een vreemd en eng wezen. Maar als het voorlichtingsuur erop zit, komen ze allemaal enthousiast naar hem toe en schudden ze hem  hartelijk de  hand. Ze hebben dan gezien wat ik ook ontdekt heb: junkies zijn ook mensen.

Foto: Bonnita Postma

Een miljoen exemplaren waren er al verkocht van Komt een vrouw bij de dokter vóór de verfilming te zien was. Een duizelingwekkend aantal, en intussen zullen het er wel nog meer zijn. In november sprak ik Kluun voor een interview in Kracht. Het was een paar dagen voor de première van de film, waarin Carice van Houten  de rol speelt van Carmen, alias Kluuns aan borstkanker overleden vrouw Judith.

Het was een ontspannen gesprek, Kluun is niet alleen in zijn boeken, maar ook in werkelijkheid een Brabantse volksjongen zonder capsones, ondanks zijn gigantische succes als schrijver. Ik vertelde hem dat ik zijn boek gekocht had bij boekhandel Atheneum in Haarlem, tijdens een bijeenkomst van poëzieminnaars (de nieuwe dichtbundel van stadsdichteres Sylvia Hubers werd gepresenteerd). Nieuwsgierig begon ik erin te lezen, wat me, heel komisch, op misprijzende blikken kwam te staan. De recht-voor-zijn-raapse boeken van Kluun zijn voor veel Haarlemse dichtliefhebbers kennelijk wat Frans Bauer is voor de doorsnee Radio-4-luisteraar. Kluun vertelde dat hij veel dédain ontmoet, maar nooit van andere schrijvers. Hij kent er heel wat, van A.F.Th. Van der Heijden tot Tommy Wieringa - vele wonen bij hem in de Amsterdamse Concertgebouwbuurt - en allemaal zien ze hem gewoon als een collega. En waarom ook niet?

In het interview zouden onder meer de volgende onderwerpen aan de orde kunnen komen: 1. In hoeverre is de wereld van de wetenschap van invloed geweest op uw carrière? 2. Had u maatschappelijke idealen die verband hielden met de keuze van uw studie? 3. [etcetera]

Inmiddels zijn in deze serie interviews verschenen met onder meer regisseur Gerardjan Rijnders, uitgever Mai Spijkers, nieuwslezeres Sacha de Boer, de ministers Guusje ter Horst, Hirsch Ballin, Koenders en Cramer, schrijfster Connie Palmen, presentator Mieke van der Weij, schrijver Tomas Ross, aartsbisschop Eijk, cabaretier Freek de Jonge en schrijver Thomas Rosenboom. Graag zou ik willen vernemen of ik op uw medewerking kan rekenen zodat we een afspraak kunnen maken.”

Tot zo ver het mailtje dat ik onlangs kreeg. Mijn eerste gedachte was: Tegen een collega-interviewer zeg je geen ‘nee’ . Mijn tweede gedachte was: Waar sláát dit op? Roem? Bekende mensen uit de wereld van bla bla? U voldoet aan het profiel? Dacht het niet. Ik ben geen Sacha de Boer, geen Connie Palmen en zelfs geen Mieke van der Weij. Even hoopte ik dat ik het misschien zou kunnen worden, beROEMd, door dat interview, met foto van Bob Bronshoff. En misschien nog in een bundel ook. Maar toen ik de kandidaat-interviewer belde om te informeren waarom hij nu toch in ’s hemelsnaam mij wilde interviewen, had hij daar geen antwoord op, behalve dat hij nog steeds volhield dat ik ‘ in het profiel’  paste. Want heus, er hadden ook journalisten in de rubriek gestaan, zoals Birgit Donker (hoofdredacteur NRC Handelsblad) en Pieter van den Blink (adjunct-hoofdredacteur van Vrij Nederland).

Hij wilde telkens maar mijn ego strelen met al die beroemde namen, maar dat had een averechts effect op mij. Ik was gekwetst. Als hij zich enigszins in mij verdiept had, had hij kunnen weten dat ik niet beroemd ben. Door te suggereren dat ik dat wel was, begreep ik dat hij niets van mij wist en zich ook niet wezenlijk voor mij interesseerde. Ik heb hem de volgende dag teruggemaild: “Ik ben er niet van overtuigd dat het een interessant gesprek gaat worden met mij.”

Thiandi Grooff

In december schreef ik over het bijzondere gesprek dat ik had met Thiandi Grooff, het 19-jarige meisje dat tot haar veertiende als zwaar verstandelijk gehandicapt werd beschouwd, totdat ze leerde communiceren via een letterbord. Nu studeert ze aan de universiteit. Vandaag staat het resultaat van die ontmoeting in NRC Next (het is hier te lezen).

Thiandi heeft zelf, zoals het stramien van de vrijdagse Zin-pagina voorschrijft, een kadertje gevuld met haar weekprogramma. Dat is door de redactie iets ingekort wegens ruimtegebrek, waardoor haar opmerking is weggevallen dat ze nog assistenten nodig heeft. “Met humor graag!” had ze daaraan toegevoegd. Bij deze haar oproep alsnog. Mij lijkt het geen gemakkelijke, maar wel een zeer interessante, dankbare en leuke (bij)baan om Thiandi’s assistent te mogen zijn!