Ik zag mezelf altijd als een superalfa: reuze knap met woorden en met taal, en een nul op het gebied van cijfers. Want op de middelbare school achten en negens voor Frans, Duits, Latijn en Grieks, en in de vierde klas hard moeten werken om nog een vier voor wiskunde te kunnen halen, zodat ik tenminste over zou gaan en ik dat vak voorgoed vaarwel kon zeggen.

Die ‘wiskundedeuk’, zoals dat bij ons op school heette, weerhield mij er niet van om uiteindelijk - via het vak van vertaler -  journalist te worden. En behalve één blunder, jaren geleden (gelukkig), in een artikel over de milieuvervuilende aspecten van de papierproductie, waarbij ik het aantal bomen dat nodig is om een bepaalde hoeveelheid papier te maken voorzag van een nul te veel (of te weinig), is het voor zover ik weet eigenlijk altijd goed gegaan.

Toen ik bijgekomen was van mijn verbazing, herinnerde ik me opeens weer dat ik bij dat voorgedragen artikel (over de positie van Turkse jongeren in Nederland) enorm had zitten zweten op het blokje feiten & cijfers. Ik had gegraven in rapporten, gecheckt en gedubbelcheckt, gerekend en nagerekend. Ik had de redactie van een televisieprogramma gebeld om te vragen waar een bepaalde grafiek vandaan kwam die ze tijdens een uitzending vertoond hadden en die ik niet vertrouwde, ik had een knappe collega om een second opinion gevraagd. Allemaal voor dat ene feitenblokje. Maar anders dan bij de wiskundesommen van vroeger had al dat zwoegen dus resultaat gehad.

Op 12 december maakt juryvoorzitter Pieter Broertjes, oud-hoofdredacteur van de Volkskrant en tegenwoordig burgemeester van Hilversum, de winnaar bekend van de CBS-prijs 2011.

Maar mijn laatste ‘godsdienstige’ artikel is anders. Daarin laat ik de lezer kennismaken met jongeren die streng-gereformeerd zijn opgevoed, zich gedeeltelijk van die afkomst hebben losgemaakt maar niet zijn doorgeslagen in iets anders, zoals fanatiek atheïsme of hedonisme. Ze hebben, zoals een bevriende collega opmerkte, alle dingen onderzocht en het goede behouden.

Ik heb het afgelopen jaar wel spectaculairdere verhalen geschreven. Mijn stuk over de orthodox-islamitische achtergrond van huiswerkinstituut de Witte Tulp leidde tot Kamervragen en noopte prominenten om zich terug te trekken uit het comité van aanbeveling. Over de in alle opzichten ongevaarlijke postrefo’s maakt niemand zich druk. Toch heb ik het gevoel dat ik met dit stuk als journalist een tree hoger ben geklommen, omdat ik me heb laten boeien, niet door iets groots en meeslepends (dat is geen kunst), maar door de genuanceerdheid en de subtiliteit van de postgereformeerde levensvisie. Die bovendien - voor zover ik weet - nog niet eerder door een journalist beschreven is. Ook dat is mooi natuurlijk, want de scoringsdrift, die is niet gedoofd

Christelijk gemiereneuk zegt hen niets over God (NRC Next, 12 juli 2011)

De raadszaal in het gemeentehuis van Haarlem. Een hoorzitting over de afschaffing van de ID-banen (Melkertbanen, zeg maar). Het protestcomité had mij gevraagd als gespreksleider. Hoewel ik ook vond dat het wegbezuinigingen van de laatste honderd ID’ers in Haarlem niet bepaald sociaal was, had ik vooraf besloten dat ik met een onafhankelijke, journalistieke houding de bijeenkomst zou leiden. Ja, het was erg dat een speeltuin in de binnenstad van Haarlem misschien moest sluiten omdat de beheerder ontslagen werd. En nee, het gaf geen pas dat een vrouw die belangrijk werk deed bij het Straatjournaal weg moest zodat het voortbestaan van de daklozenkrant in gevaar kwam. Maar hé, meehuilen met de wolven, daar was ik niet voor ingehuurd, toch?

Totdat ik Vasil zag zitten in het publiek. Vasil zeg ik altijd gedag als hij aan het schoffelen is in de perkjes rondom Mytylschool de Regenboog, waar ik zoon A. naartoe breng. Een vriendelijke, tengere man van een jaar of vijftig. Hij is de conciërge en hij komt uit Armenië, meer wist ik niet van hem.

Nu was Vasil samen met zijn vrouw gekomen om de Straatjournaal-medewerkster te steunen. Deze Tillie had, toen ze net in Nederland waren, steeds persoonlijke aandacht voor hen gehad en hen gestimuleerd om snel Nederlands te leren. Dus Tillie moest blijven, vonden Vasil en zijn vrouw. Ze hadden dit opgeschreven in een open brief die werd voorgelezen door de hoofdredactrice van het Straatjournaal.

Ik zag voor me hoe Vasil met een stapeltje daklozenkranten over zijn arm bij de ingang van de Vomar of de Dekamarkt stond. Geen idee hoe lang dat geleden is en hoe lang dat geduurd heeft, maar hoe dan ook: hij heeft nu een echte baan, met collega’s en een cao, atv-dagen en een dertiende maand. Niets minder dan een succesverhaal: van daklozenkrantverkoper tot conciërge. Als die Tillie ook maar een paar procent heeft bijgedragen aan deze carrièrestap, ja, natuurlijk moest ze dan blijven!

Vasil zat daar tamelijk anoniem op de publieke tribune van de raadszaal. In zijn brief repte hij niet over zijn huidige bestaan. Van de raadsleden wist niemand waarschijnlijk hoe het Vasil vergaan was. Ik voelde me geroepen om dat te berde te brengen, te vertellen dat hij inmiddels conciërge was op de school van mijn zoon, en te zeggen dat dat toch wel bijzonder was. Met een zwierige zwaai en een grote glimlach naar Vasil gooide ik mijn zogenaamde neutraliteit af. Maar niet mijn journalistieke houding. Want bij nader inzien is ook dat journalistiek, natuurlijk: verhalen vertellen. Laten zien dat het persoonlijke politiek is, en andersom.

Ik hoop binnenkort het verhaal van Vasil te kunnen optekenen. Wordt dus hopelijk vervolgd.

Het was ongetwijfeld goed bedoeld van de mensen die me ‘prettige vakantie’ wensten voor ik eind april naar Turkije vertrok. Iemand had het zelfs over een ’snoepreisje’. Als niet-ervaren reisjournalist lachte ik dan maar wat, en mompelde voorzichtig dat het toch eigenlijk gewoon werken was.

Zo stelde ik me dat tenminste wel voor.

Ik zou de laatste paar dagen meewandelen met een groep die van de Bulgaarse grens dwars door Turks Thracië naar Istanbul liep, over een nieuwe wandelroute: de Sultan’s Trail, om daar thuis een verslag over te schrijven voor het reiskatern van de Volkskrant. Wandelen doe ik in mijn vrije tijd ook graag, hoewel mijn laatste wandelvakantie alweer zo’n twintig jaar geleden was. Maar wat ik nooit zou doen, tenzij voor het werk, is met een groep vreemden op pad gaan. Het viel uiteindelijke reuze mee hoor, langeafstandswandelaars blijkt een slag mensen dat me wel ligt, maar het is nu eenmaal niet mijn manier van vakantie vieren.

Maar de echte reden waarom deze wandeltocht absoluut geen vakantie was, realiseerde ik me pas ter plekke. Hoe gewichtig het misschien ook klinkt: ik liep daar niet namens mezelf, maar namens de lezers. Dus als ik een veld met bloemen zag, informeerde ik bij een botanisch angehauchte medewandelaar hoe die groeisels heetten, ook al kon de precieze soort mij persoonlijk gestolen worden. Hetzelfde gold voor de vogels die we onderweg hoorden en zagen. Leeuweriken, heggemussen, zilverreigers: ik geniet van hun verenpracht en hun gezang, maar de ornithologische details zijn maar matig aan mij besteed. Toch dwong een ultiem verantwoordelijkheidsgevoel mij, telkens als we langs de weg of in een theehuis pauzeerden, om de deskundigen met mijn opschrijfboekje stug lastig te vallen met vragen over wat we onderweg nu allemaal weer aan bijzondere botaniek en faunistisch fraais gezien hadden. Uiteraard hoorde ik anderen weer uit over historische, culturele en sociaal-economische wetenswaardigheden van Turks Thracië, zoals de dorpshoofden met wie we thee dronken in onze pleisterplaatsen. Maar dat was ook omdat ik dat zelf wel interessant vond.

Hoe anders het is om niet als privévakantieganger maar als reisjournalist ergens te zijn, bleek de laatste wandeldag voor Istanbul. Hoewel geen groepsmens, ben ik ook niet het type dat snel in z’n eentje met een rugzak door een tamelijk verlaten streek sjokt. Maar toen mijn medewandelaars, zestien stuks doorgewinterde stappers, tot mijn verbazing geen van allen zin bleken te hebben om het laatste eind te lopen en doodleuk in een busje stapten, aarzelde ik geen moment. Ik zou de beker tot de bodem leegdrinken, want ik moest verslag doen, voor de lezers, juist van het laatste stuk waarin je de metropool Istanbul ziet opdoemen aan de horizon. Dus liep ik de laatste etappe alleen. Wat behalve een mooie ervaring (ik had nog nooit in mijn eentje langs een Turks stuwmeer gelopen) ook een wat minder prettige belevenis opleverde. Maar daar kon ik dan weer over schrijven. Alles voor de krant.

Lees hier mijn verhaal voor de Volkskrant.

Jacqui Banaszynski

Zo’n 150 journalisten waren afgelopen vrijdag bijeen voor de Eerste Conferentie Verhalende Journalistiek. Het was een emotioneel gebeuren. Voor mij, maar ik denk dat dat gold voor heel veel deelnemers. Verreweg de meeste waren freelancers, voor hen is het al opwindend om met zoveel collega’s bij elkaar te zijn en de hele dag over journalistiek te praten, en dan nog wel over dat ene bijzondere, in Nederland niet al te ontwikkelde genre.

Dan waren er de verhalen, die tijdens de lezingen en workshops voortdurend bij wijze van voorbeeld de revue passeerden. Van de twee aan AIDS lijdende varkensboeren in Minnesota, het verhaal waarvoor hoofdgast Jacqui Banaszynski ooit de Pullitzer Prize kreeg, tot de tragisch gestorven hond in Joris van Casterens reportage Requiem voor een pitbull.

Maar het ontroerendst waren voor mij de inzichten. Eigenlijk was ik vergeten dat dat mogelijk is, tranen in je ogen krijgen wanneer je iets hoort of leest waarvan je onmiddellijk weet dat het kostbare kennis is. Vaak was het niet eens helemaal nieuw wat ik hoorde, maar wist ik dat het dit keer zou beklijven en dat ik er écht iets aan zou hebben.

Zo vertelde Jacqui Banaszynski in haar openingslezing hoe ze worstelde met het schrijven nadat ze was teruggekeerd uit het door oorlog en hongersnood geteisterde Soedan, waar ze op reportage was geweest in de vluchtelingenkampen. Ze had drie weken om het verhaal te schrijven, en na tweeënhalve week had ze nog niks op papier weten te krijgen. Haar beste vriendin Becky, die ze al heel haar leven kende, sprak op een gegeven moment haar voicemail in: “Ik weet dat je denkt dat je geen tijd hebt, maar ik wil dat je nú wat van je laat horen.” Om van het gezeur af te zijn besloot ze Becky een brief te schrijven. Ze ging zitten aan haar bureau op de redactie en schreef en schreef en schreef, vijf uur lang, over wat ze allemaal had meegemaakt terwijl ze in Soedan op reportage was. Toen ging ze naar huis om wat te slapen, om daarna dan eindelijk haar verhaal te gaan schrijven. Ze moest wel. Terug op de redactie printte ze de brief aan Becky uit, las ‘m over en realiseerde zich met een schok dat dit het verhaal was. “Ik hoefde alleen maar wat al te persoonlijke dingen te schrappen, zoals dat mijn vriendje me niet begreep en nog wat van die dingen, en dan had ik mijn reportage.”

Op hetzelfde moment kwam de hoofdredactrice op haar af gebeend, zwaaiend met een boekje. Het was het dagboek dat ze had bijgehouden in Soedan. Een vriend die wist van Jacqui’s writer’s block had het haar baas stiekem toegespeeld. “Hoe kom je daaraan?” vroeg ze, happend naar lucht van verbazing en kwaadheid. “Doet er niet toe,”  zei de hoofdredacteur. “Schrijf dit uit. Dit is je verhaal.”

Zo simpel kan het zijn, en tegelijk zo moeilijk. Want voor ik begon aan dit blogje heb ik een tijd gepiekerd over wat ik nu zou vertellen over die lange, inspirerende dag, wat ik eruit zou lichten als hoogtepunt. Dat piekeren was niet nodig geweest, want wat was het eerste wat ik aan mijn echtgenoot vertelde toen ik thuiskwam? Juist.

Nadat ik net een groot verhaal bij hem had ingeleverd met als onderwerp “wat te doen bij geweld op straat” vroeg Jan Tromp, destijds chef van het Volkskrant Magazine, wat ik eigenlijk wilde in de journalistiek. Ik vond het een vreemde vraag. Alles, natuurlijk! Me specialiseren betekende mezelf beperken, en ik wilde niets liever dan allround-journalist zijn. Dus ik antwoordde naar waarheid: “Mijn doel is om voor alle katernen van de Volkskrant te schrijven.”

In kringen van freelance journalisten is het een idée reçue dat je je moet specialiseren wil je een levensvatbare praktijk opbouwen als huurling in de journalistiek. Toen ik begon (halverwege de jaren negentig) was dat niet zo, of het was niet tot me doorgedrongen. Of ik wilde het gewoon niet weten. Want het aantrekkelijke van de (freelance-)journalistiek vond ik nu juist dat je over álles kon schrijven wat je interessant vond. En behalve sport en auto’s vond ik alle domeinen van het leven even boeiend. En eigenlijk vond ik dat dat voor iedere journalist zou moeten gelden.

Het verhaal kwam op de cover, maar toch is het nooit meer wat geworden tussen Jan Tromp en mij. Pas jaren later begreep ik waarom: hij kon mij niet plaatsen, en terecht, ik was een Journalist ohne Eigenschaften. Alles willen is in zekere zin niks willen.

De omslag kwam op een internationaal urologencongres in Berlijn. Daar was ik heen gegaan in de hoop een artikel te kunnen schrijven voor een wetenschapsbijlage over een nieuw middel voor prostaatkankerpatiënten. Ik was sceptisch genoeg - ik was daar op uitnodiging van de medicijnenfabrikant, die ook de vliegreis en het verblijf in een 5-sterren-hotel betaald had - maar veel te onervaren op het gebied van gezondheidsjournalistiek om te weten welke kritische vragen ik moest stellen en hoe ik erachter moest komen of dit middel nu écht een doorbraak was, zoals alle urologen op dat congres (betaald door de farmaceutische industrie, vermoedde ik) beweerden. Eenmaal thuis belde ik een willekeurige uroloog van een willekeurig ziekenhuis, en die legde mij in één minuut uit dat ik in een enorme publiciteitsstunt getuind was, en dat ik mijn tijd hopeloos verspild had. Op dat moment besloot ik dat een uomo universale in de journalistiek te willen zijn een mooi, maar onhaalbaar ideaal is.

Foto: Thomas Donker

Sinds ik Thiandi Grooff heb geïnterviewd, de jonge universiteitsstudente die tot haar veertiende als ernstig verstandelijk gehandicapt werd beschouwd, geef ik mensen die er vreemd uitzien en zich afwijkend gedragen altijd het voordeel van de twijfel. Ik bedoel: je kunt je beter de ene kant op vergissen, dan de andere kant. Thiandi heeft mijn blik op gehandicapten voorgoed veranderd.

Niettemin heb ik ademloos gekeken naar de manier waarop Jos van der Veldt, oud-fysiotherapeut en rolstoeltechnicus, met ernstige, meervoudig gehandicapte kinderen omgaat. Samen met fotograaf Thomas Donker maakte ik een reportage over hem voor NRC Next. Van der Veldt traint zwaar spastische, niet-sprekende kinderen (en een enkele volwassene) in het rijden in een speciale rolstoel, die hen meer mogelijkheden en dus zelfstandigheid geeft. Niemand weet wat ze denken en wat er in hen omgaat, maar hij spreekt ze onvermoeibaar, vastberaden en consequent toe als normale mensen. Niet wat je niet kunt telt, maar wat je wél kunt. En heb je eenmaal laten zien dat je iets kunt, dan helpen smoesjes niet meer. Een houding waar ikzelf als moeder van een moeilijk lerende, autistische zoon veel van kan opsteken.

Zie ook het weblog van fotograaf Thomas Donker.

Om nog even op Thiandi terug te komen: naar aanleiding van een televisie-uitzending over haar, kwamen er een aantal reacties op mijn interview met (en blogje over) haar. Daaruit blijkt dat sommige mensen haar nog altijd als ‘freak’ zien, ondanks het feit dat ze aan de universiteit studeert. Zij, en mensen als Jos van der Veldt hebben nog een hoop missiewerk te verrichten.

Hier kwamen drie interessegebieden van mij bij elkaar: religie, de Turkse gemeenschap in Nederland en onderwijs. Toch heeft het nog maanden geduurd voor ik de stoute schoenen aantrok en besloot om erover te gaan schrijven. Ik wist dat het een taai onderwerp was, ook omdat de Turken in Nederland - hoe verzuild ook - zo’n gesloten groep vormen. Bijna niemand wilde praten, zelfs niet anoniem. Weinig autochtone Nederlanders zullen zich realiseren wat Özoğül zich op de hals gehaald heeft door met naam en toenaam haar verhaal te vertellen, dat uiteindelijk afgelopen november in Binnenlands Bestuur verscheen. Sommige Turkse Nederlanders in haar omgeving vinden haar dapper, vele anderen vinden dat ze beter haar mond had kunnen houden. Vuile was hou je binnen, ook al heb je het gelijk aan je kant. Zelfs haar oude vader wordt in de moskee aangesproken op het ‘rebelse’ gedrag van zijn dochter.

Mij is kritiek ook niet bespaard gebleven: aanhangers van de Gülenbeweging hebben mij naar aanleiding van mijn artikelen in Binnenlands Bestuur van islamofobie beticht. Ten onrechte. Wat ik wilde laten zien, is dat niet alles is wat het lijkt, en dat er in Nederland onder bepaalde groepen allochtonen sprake is van wat Turkije-kenner Erik-Jan Zürcher noemt ‘optische integratie’ .

Bijles in naam van Allah

‘Instellingen Gülenbeweging staan integratie niet in de weg’

Donner wil weten welke Gülenorgansiaties subsidie krijgen

Ook Rinnooy Kan weg bij Witte Tulp

Want waar had ik mij, om uiteenlopende redenen, nooit aan gewaagd? Juist, nieuwsartikelen. En nieuws is de basis, de raison d’etre van de journalistiek. Daarom vind ik het zo boeiend en leuk om me op m’n oude dag (ahum) ineens met actualiteit bezig te houden. Ongeveer een jaar geleden meldde ik me als freelance medewerker bij Binnenlands Bestuur; aanvankelijk schreef ik  alleen reportages en achtergrondartikelen, sinds een paar maanden ook nieuwsstukken en -stukjes.

Het is een vak apart, nieuwsverhalen schrijven, een vak waar ik nog niet volleerd in ben. Een van de redenen waarom ik het zo boeiend en leerzaam vind, is dat het inzicht geeft in hoe de media werken. Hoe ze elkaar naäpen (soms allemaal hetzelfde persbericht overschrijven) en hoe ze soms collectief een belangrijk bericht negeren. Kort geleden was daar een mooi voorbeeld van. In alle media werd heftig gediscussieerd over de Marokkanengemeenten, die geen prestatieafspraken willen maken over het terugdringen van criminaliteit, schooluitval en werkloosheid bij Marokkaanse jongeren, terwijl die gemeenten daar wel flink wat miljoenen voor krijgen van het rijk. Diezelfde dag verscheen een onderzoeksrapport  waaruit bleek dat de Antillianengemeenten de afgelopen vier jaar nauwelijks waren opgeschoten met het oplossen van hun ‘Antillianenprobleem’. Een probleem waar relatief gezien (per Antilliaanse Nederlander) meer geld naar toe gaat. Hierover bleef het geheel stil in de kranten en op radio en tv. Totdat vorige week Binnenlands Bestuur er - via mij - een stuk aan wijdde (het is hier te lezen). Pas daarna werd het (mondjesmaat) opgepakt door andere media.