Overigens dreigde in de zomer van 2008 hetzelfde Turkse Constitutionele Hof de regeringspartij van premier Erdogan te verbieden, de AKP. Ik was rond de tijd van de uitspraak in Istanbul, en volgde in mijn hotelkamer het Turkse nieuws, zo goed en zo kwaad als het ging. Op zeker moment verscheen tijdens een redevoering van de rechter onder in beeld de tekst “AKP Partisi kapatmadi”. “Kapatmak” betekent sluiten, wist ik (verbieden dus), en de uitgang “di” duidt op een voltooid deelwoord. De schrik sloeg me om het hart. De partij van de (populaire) premier verboden! Wat een toestand zal dat geven! Er zouden toch geen rellen van komen? Gauw naar BBC World en CNN: de partij was niet verboden, zo bleek. Ai, vergeten dat het “ma” in “kapatmadi” (zoals altijd in een verbogen werkwoordsvorm) een ontkenning aangeeft. Om mijn kennis van het Turks even te nuanceren.

Tweeënhalf jaar geleden zette ik een punt achter het vertalen en ondertitelen. Als afsluiting van die periode, als een soort apologie, schreef ik voor het Cultureel Supplement van NRC Handelsblad een artikel over het mooie, maar moeizame beroep van ondertitelaar. Het is hier te lezen.

Tot voor kort kroop het vertalersbloed nog waar het niet gaan kon. Dat wil zeggen: te letterlijke vertalingen, vertaalfouten, vertalingen waar anderszins het origineel doorheen schemerde, voelde ik als een klap in het gezicht, een belediging van het nederige maar edele vak van vertaler. Ik bewaarde ze om er ooit een bloemlezing van te maken. Maar die tijd is voorbij. Sinds vanmorgen. Tweeënhalf jaar na mijn ‘officiële’ afscheid, heb ik mijn vertalershoed écht aan de wilgen gehangen. (Wat niet wil zeggen dat ik nooit meer een leuke blooper of mooie vertaalvondst zal signaleren.)

Je hele jeugd woon je er op tien minuten treinen vandaan, en dan ga je er op je 43ste voor het eerst naar toe. Het Van Abbemuseum in Eindhoven blijkt een museum zoals een museum hoort te zijn: verrassende kunst in een schitterend gebouw. Interactief (bezoekers mogen stukken uit het archief voordragen ter tentoonstelling). Hartelijk personeel. Het eten in het restaurant is lekker en betaalbaar. Een museum om door een ringetje te halen, vind ik. Tot ik in de zaal kom waar een aantal sculpturen van de Amerikaanse kunstenares Rachel Harrison staan: een soort sokkels met gebruiksvoorwerpen erop of ernaast. Een telefoon, een ski, een spiegel en, volgens het informatiebordje aan de muur, een speelgoedpistool. Maar er is nergens een pistool te zien. Ze zullen toch niet dat grote groene geweer bedoelen? Ja hoor, “toy gun” staat er in het Engels. ”Gun”, ja, dat kán natuurlijk een pistool zijn, maar ook een revolver, of een bajonet, of een mitrailleur, of een kanon. Of een groot groen speelgoedgeweer. Zou de vertaler van de tekstbordjes hebben zitten suffen, of zou hij gewoonweg niet geweten hebben hoe de kunstwerken eruit zagen die hij moest beschrijven? Zodat hij moest gokken? Ik denk toch eerder aan suffigheid. Want de voorwerpen op een andere sculptuur staan omschreven als “hamer met kunstmatige citroen”. Op de website van het Van Abbe staat gelukkig gewoon “plastic citroen”. En “speelgoedgeweer”.

foto: Erik Hijweege

Van de week mocht ik Rudi van Dantzig interviewen. Dat ‘mocht’ is wel op zijn plaats, want hij voelt zich al een tijd moe en niet zo gezond. Bovendien had hij net een drukke tijd achter de rug met een balletprogramma in het Muziektheater, dat het Nationale Ballet ter ere van zijn 75ste verjaardag had samengesteld. Hij was blij dat de rust was weergekeerd en hij verder kon met schrijven aan zijn biografie over balletpedagoge Sonia Gaskell, maar fotograaf Erik Hijweege en ik hebben bij elkaar bijna zijn hele dag in beslag genomen. Allercharmantst nam hij niettemin de tijd, ’s ochtends voor mij, ’s middags voor Erik. 

Op het laatst van het gesprek, dat ging over dansen, ziek zijn, aftakelen, en de eenzaamheid van de oudere homoseksueel, kwam het gesprek even op mijn oude vak vertalen. Hij vroeg of het mij gemakkelijk af ging. ‘Nee, zei ik, ik vind vertalen razend moeilijk.’ Hij vertelde dat hij soms zoveel werk had aan het corrigeren van de Engelse vertalingen van zijn boeken. Die waren vaak te letterlijk, waardoor, zoals Van Dantzig zei, “de hele sfeer was ontsnapt”. Eén vertaler, een Zuid-Afrikaan, had zich kennelijk als het zo uitkwam door zijn eigen klankassociaties laten leiden, wat hilarische vergissingen tot gevolg had. Van Dantzig: “Hij had een verhaal van mij vertaald waarin ik beschrijf hoe in de tuin naast ons een jongen het dak van de schuur aan het repareren was. Ik kijk naar hem vanaf het tuintrapje. Dat laatste had die man vertaald met ’sitting on the steps of the townhall’. Townhall? Hoe kwam hij daar nou in godsnaam bij? Later dacht ik: o ja, tuin - town. Van dat soort dingen. Het was een hel voor mij.”

Dankzij Paul McFedries, een 49-jarige Amerikaan die zijn geld verdient met boeken schrijven over populaire computerprogramma’s als Windows Vista en Office Access, weet ik nu dat ik een recessionista ben, a person who dresses stylishly on a tight budget. McFedries verzamelt al twaalf jaar nieuwe woorden. Zoals dat gaat met neologismen: sommige verdwijnen net zo snel als ze gekomen zijn, andere schieten wortel in de taal. Soms om later alsnog het veld te ruimen. “Metrosexual” kwam ik - in 2002 -  voor het eerst tegen bij McFedries, maar de metroseksueel is inmiddels weer passé. Toch: zeker één van de ongeveer twintig nieuwe woorden die hij maandelijks verzamelt, houdt het minstens een paar jaar vol. Uit de lijst van januari 1996: biometrics. Februari 1996: egosurfing. Maart 1996: oxygen bar (hoewel, bestaan die nog?). Enzovoorts.

De leukste nieuwe woorden van de afgelopen weken, te vinden op McFedries website Wordspy: kindergarchy (te vertalen met “kindercratie”); ruralpolitan (stedeling die naar het platteland verkast); hyperwhite (te gebruiken als bij- en bijvoeglijk naamwoord van “nerd”: iemand waar helemaal niets swingends - lees: zwart - aan is) en junior moment (eufemisme voor domme, onvolwassen daad).