bally-pumpsBij toeval stuitte ik laatst op Delpher, een online krantenbank met een miljoen gedigitaliseerde Nederlandse dagbladen, van 1618 tot 1995. Mensen die zich vaker met geschiedenis bezighouden zullen ‘m vast en zeker kennen, voor mij als nieuweling in de journalistieke non-fictie was het een spectaculaire ontdekking.

Om te beginnen is het een geweldige bron van feitelijke informatie. Als ik wil weten wanneer de naam van de Oude Actrice, de hoofdpersoon van mijn boek-in-wording, voor het eerst in een krant wordt genoemd, kan ik dat vinden: op 29 mei 1943. (Zo ontdekte ik ook dat een bepaald toneelstuk niet op 8 januari 1946 in premiere ging, zoals haar theaterbiografie uit 1998 vermeldt, maar  op 21 december 1945.)

Laatst vroeg ik me ineens af of het woord ‘pumps’ in de jaren veertig al gebruikt werd. Het klonk mij (doordat het Engels is waarschijnlijk) nogal modern in de oren, zelfs uit de mond van een 94-jarige. Ook hierover geeft de krantenbank in een oogwenk uitsluitsel: het zoekwoord ‘pumps’, afgebakend door de juiste jaartallen, levert onder meer een Bally-advertentie op uit de Gooi- en Eemlander van 18 juni 1938: ‘linnen pumps met bruin boxcalfs garneering, f. 8,75.’

Dit zijn details, maar ik deed ook al een vondst die de andere hoofdfiguur uit mijn boek in een nieuw licht zette. Hij, de geliefde van de Actrice, was Jood maar wilde nooit iets met het Joodse – of elk ander – geloof te maken hebben. De verrassing was dus groot toen ik krantenberichten vond waaruit bleek dat hij weleens ‘predicaties’ hield in de Liberaal Joodse Gemeente in Den Haag.

Iets anders is dat je, doordat je geen artikelen maar hele krantenpagina’s op je scherm krijgt, door allerlei kleine dingen een feel van het tijdsgewricht in kwestie krijgt. In Het Vaderland van 15 oktober 1943 staat naast een aankondiging van Vondels treurspel Noah deze oproep:

het-vaderland-15-okt-19432

Elders op de pagina oproepen aan ‘iedere gezonde Nederlander, in den leeftijd van 17-45 jaar’ om zich te melden voor de Waffen-SS, en verslagen van ‘nieuwe successen bij Duitsche aanvalsondernemingen’ aan het Oostfront. En mijn Oude Actrice (toen jong) maar toneelspelen. Maar dáár zit een verhaal achter.

Hier een overzicht van de beschikbare kranten.